HISTORIC MOSQUES

BOĞAZKESEN (EKMEKÇİ-ALİ AĞA) CAMİİ

Dulkadiroğlu Beyliği döneminden günümüze ulaşan Boğazkesen Camii, geleneksel taş mimarisi ve zarif minaresiyle Kahramanmaraş’ın tarihî dokusunu yansıtan, şehrin köklü kültürel ve manevi mirasına tanıklık eden önemli yapılardan biridir.
BOĞAZKESEN (EKMEKÇİ-ALİ AĞA) CAMİİ

Adı: Boğazkesen (Ekmekçi-Ali Ağa) Camii

Tarihi: 1480-1515

Dönemi: Dulkadiroğlu Beyliği

Yaptıran (Banisi): Alaüddevle Bey’in Ekmekçibaşı Hacı Ali Ağa Bin Abdullah.

Statüsü: Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kurulu’nun 06.12.1985 tarih ve 1629 sayılı kararıyla tescil edilmiştir.

İnceleme: Caminin İnşâ kitabesi olmadığı için yapım tarihini bilemiyoruz. Fakat yapı arşiv belgelerine göre, Dulkadiroğlu Beyliği hükümdarı Alaüddevle Bey’in (1480-1515) Ekmekçibaşı Hacı Ali tarafından yaptırılmıştır. Buna göre caminin, Alâüddevle Bey'in hükümdarlık dönemi olan 1480- 1515 yılları arasında inşa edildiği anlaşılmaktadır.

               Arşiv belgelerinde caminin, Alâüddevle Bey'in (1480-1515) utekası (azatı köle) ve Ekmekcibaşısı olan Ali Ağa bin Abdullah tarafından yaptırıldığı belirtilmektedir. Bu yapı; 1563 tarihli Maraş tahrir defterinde "Ali Ağa Mescidi", 1247 H/ 1831-32 tarihli belgede hem "Ekmekci Camii" hem de "Ali Mescidi", 31 Mart 1876 tarihli Maraş Şer'iye Sicili'nde "Boğazkesen Cami-i Şerifi", Vakıfların Şahsiyet Kayıt Defteri'nde ve Cemaziye'l-ahır 1138 H./ Şubat 1726 M. tarihli belgede "Ekmekci Hacı Ali Mescid-i Şerifi" olarak geçmektedir. 

               Ayrıca Maraş'a ilk defa 1648 yılında gelen Evliya Çelebi ise "Boğazkesen Camii" ismiyle bahsetmek- tedir [B.O.A.. C. EV., Nu: 18589; V.G.M. Arş., Şahsiyet Kayıt Defteri, Nu.: 167, Sıra: 2360; Evliya Çelebi Seyahatnâmesi XIII (1971), 198; Yinanç Elibüyük 1 (1988), 40, 76; Kazıcı (1990), 17; Hurç (1995), 52; Tekin (1996), 82].

Yapı, iki derenin kesiştiği noktada bulunduğu için, günümüzde de olduğu gibi, daha çok "Boğazkesen Camii" ismiyle tanınmıştır. Bundan dolayı caminin bulunduğu bölgeye "Boğazkesen Mahallesi" adı verilmiştir, bugün ise, caminin bânisi Hacı Ali Ağa'nın görevinden dolayı "Ekmekci Mahallesi" adı ile tanınmaktadır.

Kahramanmaraş’a ait eski fotoğrafta Boğazkesen Camii’nin 1890’lı yıllara toprak damlı olduğu anlaşılmaktadır. Mevcut kubbenin ise 1900’lü yılların başında inşa edildiğini söylemek mümkün. Nitekim 1921 tarihli fotoğrafta kubbenin yer aldığı görülmektedir. (GÖRSEL 2, 3, 4)

1930’lu yıllara ait fotoğraflarda, caminin batı tarafındaki duvarın hemen önünden bir derenin aktığı anlaşılmaktadır. Camiye giriş bu derenin üzerindeki ahşap köprü ile sağlandığı görülmekte. (GÖRSEL 5)Daha sonraki yıllarda şehir genelinde derelerin kapatılmasıyla birlikte oluşan kot farkı nedeniyle, caminin batı duvarının bir kısmının toprak altında kaldığı görülmektedir. (GÖRSEL 6)

GÖRSEL 2:  BOĞAZKESEN CAMİİ  1895
GÖRSEL 2: BOĞAZKESEN CAMİİ 1895
GÖRSEL 3:  BOĞAZKESEN CAMİİ  1926
GÖRSEL 3: BOĞAZKESEN CAMİİ 1926
GÖRSEL 4:  BOĞAZKESEN CAMİİ  1921
GÖRSEL 4: BOĞAZKESEN CAMİİ 1921
GÖRSEL 5:  BOĞAZKESEN CAMİİ  1926
GÖRSEL 5: BOĞAZKESEN CAMİİ 1926
GÖRSEL 6:  BOĞAZKESEN CAMİİ  2026
GÖRSEL 6: BOĞAZKESEN CAMİİ 2026

Cami, 6 Şubat 2023 tarihli Kahramanmaraş merkezli depremde ağır hasar almıştır. Minarenin kaide bölümünden yukarısı yıkılarak caminin üzerine devrilmiştir. Harim ve son cemaat yeri duvarlarında da çatlaklar meydana gelmiştir. Depremden sonra cami restore edilerek 27 Şubat 2026 tarihinde yeniden ibadete açılmıştır. (GÖRSEL 6)

Buk’a: Kaynaklara göre medrese Dulkadir Beyi Alaüddevle Bey’in (1480–1515) Ekmekcibaşısı Ali Ağa bin Abdullah tarafından yaptırılmıştır. Ekmekçi Mahallesi’nde bulunan yapı, Haznedarlı Camii ile birlikte inşa edilmiştir. İnşa tarihinin Alaüddevle Bey’in hükümdarlık döneminde olduğu anlaşılmaktadır. 1901 yılında medresede 10 talebenin öğrenim gördüğü belirtilmiştir.[1]

Camiye ait eski fotoğraflarda medresenin minarenin yanındaki iki katlı yapının olduğu düşünülmektedir. (GÖRSEL 4)

GÖRSEL 6:  BOĞAZKESEN CAMİİ  6 ŞUBAT 2023 SONRASI
GÖRSEL 6: BOĞAZKESEN CAMİİ 6 ŞUBAT 2023 SONRASI

KİTABELER:   

Yapının mihrabında iki tamir kitabesi ile minare kapısının üst kısmında minarenin inşâ kitabesi bulunmaktadır. Ayrıca cümle kapısında çeşitli yazılara yer verilmiştir.

Mihrabın alınlığında ters “T” biçimi oluşturacak şekilde yerleştirilmiş iki tamir kitabesi mevcuttur. Alt kısmındaki 0.25*0.60 m. ölçülerindeki taş levha üzerine nesih hat ile beyit olarak yazılmış ve satırlar kartuş içerisine alınmıştır. (Fotoğraf 7)

  1-  Amiri bu cami'in Ahmed Muhammed

 Yardım etdi onlara hem Rabb-i izzet

2-   Şakirîya pencere mihrâba zînet 

Oldu tarih-i câmi' cennet emsål

                                                          Sene 1135

Kitabeye göre cami, Ahmed ve Muhammed tarafından 1135 H./1722-23 M. yılında tamir ettirilmiş ve aynı zamanda "cami' cennet emsâl" kelimeleriyle de ebced hesabına göre tarih düşünülmüştür. Kitabeyi ise, "Şakir" isminde bir hattat yazmıştır.

Mihrabın üst kısmındaki kitabe, 0.30 x 0.40 m. ölçülerindeki taş levhaya nesih hat ile dört satır olarak yazılmış ve satırlar kartuş içerisine alınmıştır

1- İdüb say-ı Seyyid Ali İmam

2- Bulub hüsn-i tecdid mihrab ve minber

3- Dedim Haşimâ ben de târihini

4- Güzel hüb-ı mihrab Allahü Ekber

                                                           1211

Kitabeye göre cami, Imam Seyyid Ali tarafın- dan 1211 H./1796-97 M. yılında tamir ettirilmiştir. Kitabeyi de "Haşim" adında hattat yazarak, "Güzel hûb-ı mihrab Allahü Ekber" kelimelerini de ebced hesabına göre tarih düşürmüştür.

GÖRSEL 7:  BOĞAZKESEN CAMİİ  İNŞA KİTABELERİ
GÖRSEL 7: BOĞAZKESEN CAMİİ İNŞA KİTABELERİ
GÖRSEL 7:  BOĞAZKESEN CAMİİ - MİHRAB VE MİNBER
GÖRSEL 7: BOĞAZKESEN CAMİİ - MİHRAB VE MİNBER

              Minare kapısının üst kısmına, minarenin inşâ kitabesi yerleştirilmiştir. Kitabe, 0.25 x 0.55 m. ölçülerindeki taş levha üzerine nesih hat ile iki beyit olarak yazılmıştır. Satırlar kartuş içerisine alınarak, kartuşların arasına iki rozet işlenmiştir.(GÖRSEL 8-9)

Cidd-ü sây idüb Imam Seyyid Ali

Yapdı hayr ve taş dikdi áşikâr

Haşim mahzün tarihin dedi

Bu, hayatın bir şiiri.

                                                Sene 1213

               Kitabeye göre minare, İmam Seyyid Ali tarafından 1213 H./1798-99 M. yılında yap- tırılmıştır. Kitabeyi de hattat "Haşim" yazarak, "Bu 'amûd-ı şer'idir zībā menar" kelimelerini ebced hesabına göre tarih düşürmüştür.  İmam Seyyid Ali'nin 1211 H./1796-97 M. yılında camiyi tamir ettirdikten sonra, 1213 H./1798-99 M. yılında da minareyi yaptırdığı anlaşılıyor.    

                Cümle kapısının alınlığında bir madalyon bulunmaktadır. Madalyonun ortasına kabara ve geometrik motifler, kenarına ise Allah'ın güzel isimlerinden olan:   “Ya Sultan, Yâ Burhân, Yả Gufrân, Ya Rahmân, Và Hannân. Yá Mennán, Yâ Deyvin, Ya Sübhân” kelimeleri yazılmıştır. Kelimeler geometrik bezemelerle bütünlük oluşturacak şekilde güzelce istiflenmiştir. (Fotoğraf  10-11)

Kaynak: Mehmet Özkarcı, Türk Kültür Varlıkları Envanteri: Kahramanmaraş 46, Cilt I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2007.

GÖRSEL 8:  BOĞAZKESEN CAMİİ - MİNARENİN İNŞA KİTABESİ
GÖRSEL 8: BOĞAZKESEN CAMİİ - MİNARENİN İNŞA KİTABESİ
GÖRSEL9:  BOĞAZKESEN CAMİİ - MİNARE
GÖRSEL9: BOĞAZKESEN CAMİİ - MİNARE
GÖRSEL10:  BOĞAZKESEN CAMİİ - MADALYON
GÖRSEL10: BOĞAZKESEN CAMİİ - MADALYON
GÖRSEL11:  BOĞAZKESEN CAMİİ - CÜMLE KAPISI
GÖRSEL11: BOĞAZKESEN CAMİİ - CÜMLE KAPISI
GÖRSEL12:  BOĞAZKESEN CAMİİ - 6 ŞUBAT 2023 SONRASI
GÖRSEL12: BOĞAZKESEN CAMİİ - 6 ŞUBAT 2023 SONRASI
GÖRSEL13:  BOĞAZKESEN CAMİİ  2026
GÖRSEL13: BOĞAZKESEN CAMİİ 2026
GÖRSEL14:  BOĞAZKESEN CAMİİ 2026
GÖRSEL14: BOĞAZKESEN CAMİİ 2026
GÖRSEL15:  BOĞAZKESEN CAMİİ  İÇ MEKAN GÖRÜNÜŞÜ 2026
GÖRSEL15: BOĞAZKESEN CAMİİ İÇ MEKAN GÖRÜNÜŞÜ 2026
GÖRSEL16  BOĞAZKESEN CAMİİ  İÇ MEKAN GÖRÜNÜŞÜ 2026
GÖRSEL16 BOĞAZKESEN CAMİİ İÇ MEKAN GÖRÜNÜŞÜ 2026
GÖRSEL17:  BOĞAZKESEN CAMİİ  İÇ MEKAN GÖRÜNÜŞÜ 2026
GÖRSEL17: BOĞAZKESEN CAMİİ İÇ MEKAN GÖRÜNÜŞÜ 2026
GÖRSEL18:  1970'Li yıllar BOĞAZKESEN CAMİİ
GÖRSEL18: 1970'Li yıllar BOĞAZKESEN CAMİİ