KAHRAMANMARAŞ'IN GENEL TARİHİ

TARİH ÖNCESİ MARAŞ

Tarih öncesi dönemlerden itibaren yerleşime sahne olan Maraş, Paleolitik Çağ’dan Tunç Çağı’na uzanan arkeolojik buluntuları, höyükleri ve eski yerleşimleriyle Anadolu’nun köklü tarihine ışık tutan önemli bir kültür ve medeniyet merkezidir.
TARİH ÖNCESİ MARAŞ
TARİH ÖNCESİ MARAŞ Kahramanmaraş, Anadolu’nun güneyinde, Toros Dağları ile Amanos Dağları’nın kesiştiği, Akdeniz kıyıları, İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Kuzey Mezopotamya arasında doğal geçiş yollarının bulunduğu önemli bir coğrafyada yer almaktadır. Bu konumu, bölgenin tarih öncesi dönemlerden itibaren insan toplulukları tarafından kullanılmasında ve farklı kültürler arasında etkileşim alanı hâline gelmesinde belirleyici olmuştur. Maraş’ın tarih öncesi geçmişi, uzun yıllar boyunca Anadolu’nun diğer bölgelerine kıyasla daha az araştırılmıştır. Ancak 1990’lı yıllarda başlatılan Kahramanmaraş Arkeoloji Projesi ve 2000’li yıllarda gerçekleştirilen Direkli Mağarası kazıları, bölgenin tarih öncesi kültürleri hakkında önemli bilimsel veriler ortaya çıkarmıştır. Direkli Mağarası’ndaki Epipaleolitik buluntular avcı-toplayıcı toplulukların yaşamına, Domuztepe Höyüğü’ndeki araştırmalar ise MÖ 6. binyılda Maraş Ovası’ndaki yerleşik hayata ışık tutmaktadır.
1. Coğrafi konum ve tarih öncesi yerleşimler Maraş Ovası, Elbistan Ovası, Ceyhan Nehri havzası ve çevredeki dağlık alanlar, tarih öncesi topluluklara farklı yaşam ve geçim olanakları sunmuştur. Verimli alüvyal topraklar tarıma, dağlık alanlar ve vadiler avcılığa ve mevsimlik yerleşimlere elverişliydi. Su kaynakları ve doğal geçitler insan hareketliliğini kolaylaştırmıştır. Erek’in araştırmaları, Kahramanmaraş bölgesinin Doğu Akdeniz’deki Levant Koridoru’nun kuzey ucundaki konumuna dikkat çeker. Bununla birlikte coğrafi uygunluk, tarih öncesindeki bütün insan hareketlerinin Maraş üzerinden gerçekleştiğini kanıtlamaz [1].
DİREKLİ MAĞARASI (Fotoğraf: A. A.)
DİREKLİ MAĞARASI (Fotoğraf: A. A.)
2. Paleolitik dönem: En eski insan izleri Kahramanmaraş çevresinde yürütülen tarih öncesi yüzey araştırmalarında Alt, Orta ve Üst Paleolitik dönemlerle ilişkilendirilen taş aletler tespit edilmiştir. Bu buluntular, insan faaliyetlerinin Epipaleolitik dönemden daha eskiye uzandığına işaret etmektedir. Ancak yüzey buluntuları çoğu kez tipolojik olarak tarihlendirildiği için her biri hakkında kesin tarihler vermek mümkün değildir [1]. Açık hava buluntu alanları ve mağaralar birlikte ele alınmalıdır. Bugünkü Maraş şehir merkezinde Paleolitik dönemden itibaren kesintisiz bir yerleşim bulunduğunu gösteren yeterli kanıt yoktur.
HİMLİ HÖYÜK
HİMLİ HÖYÜK
3. Epipaleolitik dönem: Direkli Mağarası Döngel çevresindeki Direkli Mağarası, Maraş’ın tarih öncesi geçmişini aydınlatan önemli arkeolojik merkezlerdendir. 2007’de başlayan sistematik kazılar, özellikle Epipaleolitik döneme ait buluntular ortaya çıkarmıştır [2]. 3.1. Avcı-toplayıcı yaşam Hayvan kemikleri, taş aletler ve diğer buluntular mağaranın nasıl kullanıldığını anlamamızı sağlar. Arbuckle ve Erek’in hayvan kemikleri üzerine araştırması, Geç Epipaleolitik dönemde mağaranın yaban keçisi avcılığıyla bağlantılı kısa süreli bir kamp alanı olarak kullanılmış olabileceğini göstermektedir. Mevsimsel kullanım özellikle yaz sonu ve sonbahar için önerilmiştir [3]. 3.2. Taş alet teknolojisi Küçük boyutlu ve belirli işlevlere göre biçimlendirilmiş taş aletler (mikrolitler), dönemin karakteristik unsurları arasındadır. Direkli taş aletleri Anadolu ve Levant’taki çağdaş buluntularla karşılaştırılarak bölgesel kronoloji araştırılmaktadır [1]. 3.3. Tarihsel önemi Direkli, Maraş çevresinde tarıma dayalı yerleşik yaşamdan önce avcı-toplayıcı toplulukların varlığına kanıt sunar. Bununla birlikte Direkli ile binlerce yıl sonraki Neolitik yerleşimler arasında doğrudan nüfus sürekliliği kanıtlanmış değildir.
DİREKLİ MAĞARASI (Fotoğraf: A. A.)
DİREKLİ MAĞARASI (Fotoğraf: A. A.)
4. Neolitik dönem: Domuztepe Kahramanmaraş’ın yaklaşık 30 kilometre güneydoğusunda bulunan Domuztepe, Yakın Doğu’nun büyük Halaf dönemi yerleşimlerinden biridir. 1990’larda başlayan araştırmalar yaklaşık 20 hektara yayılan Geç Neolitik yerleşimi ortaya koymuştur [4, 5]. 4.1. Halaf kültürü Özellikle MÖ 6000–5500 arasında gelişen yerleşimde ince işçilikli boyalı seramikler, damga mühürler ve çeşitli mimari kalıntılar bulunmuştur. Domuztepe, ortak Halaf özelliklerinin yerel geleneklerle birlikte görüldüğünü ortaya koymaktadır [6]. 4.2. Tarım ve hayvancılık Bitki ve hayvan kalıntıları, koyun, keçi, sığır ve domuz yetiştiriciliğinin yanı sıra tahıl tarımına işaret etmektedir. Nüfusa ilişkin tahminler arkeolojik yorumlara dayanır; kesin nüfus sayımı olarak değerlendirilmemelidir [7]. 4.3. Üretim ve bölgeler arası ilişkiler Seramikler, taş kaplar, obsidiyen aletler ve mühürler üretim çeşitliliğini gösterir. Obsidiyenlerin farklı kaynaklardan gelmesi, Maraş Ovası’nın Anadolu ve Kuzey Mezopotamya arasındaki malzeme dolaşımına katıldığını düşündürür. Damga mühürler kimlik, mülkiyet veya malların denetimiyle ilişkili uygulamalara işaret edebilir [8]. 4.4. Ölü gömme ve törenler “Ölüm Çukuru” olarak anılan alanda parçalanmış insan ve hayvan kemikleriyle çeşitli malzemeler bulunmuştur. Bu kalıntılar karmaşık ölüm sonrası uygulamalar ve toplu törenlerle ilişkilendirilmiştir; alanın kesin işlevi konusunda yorum farklılıkları vardır [9].
DOMUZTEPE KAZILARI (Fotoğraf: A.A.)
DOMUZTEPE KAZILARI (Fotoğraf: A.A.)
DOMUZTEPE KALINTILARI (K.Maraş B.B.)
DOMUZTEPE KALINTILARI (K.Maraş B.B.)
5. Kalkolitik dönem ve Tunç Çağı’na geçiş Neolitik dönemden sonra Maraş çevresinde tarım ve hayvancılığa dayalı yaşam sürerken üretim ve yerleşim düzenleri değişmiştir. Ancak tüm bölge için kesintisiz bir arkeolojik kronoloji henüz oluşturulmuş değildir. Elbistan Ovası’ndaki Karahöyük, Erken Tunç Çağı’na uzanan yerleşim izleriyle önemlidir. Tahsin ve Nimet Özgüç’ün 1947 kazıları ve sonraki çalışmalar, bölgenin Tunç Çağı’ndaki gelişimini incelemek için temel veriler sunmuştur [10, 11]. Kahramanmaraş’ın tarih öncesi geçmişi Hitit ve Gurgum dönemlerinden çok daha eskiye uzanmaktadır. Paleolitik taş aletler erken insan faaliyetlerine, Direkli Mağarası avcı-toplayıcı yaşamına, Domuztepe ise MÖ 6. binyıldaki büyük tarım yerleşimlerine ve kültürel etkileşimlere ışık tutmaktadır. Elbistan Karahöyük gibi merkezler Tunç Çağı’nın gelişmiş yerleşimlerini belgelemektedir.
KAYNAKÇA 1. Erek, C. M. (2012). Güneybatı Asya ekolojik nişi içinde Direkli Mağarası Epi-paleolitik buluntularının değerlendirilmesi. Anadolu / Anatolia, 38. 2. Erek, C. M. ve Samii, S. (2025). Anadolu Prehistoryasında Direkli Mağarası Kazıları ve Buluntuları. Höyük, 16. 3. Arbuckle, B. S. ve Erek, C. M. (2012). Late Epipaleolithic hunters of the central Taurus: Faunal remains from Direkli Cave, Kahramanmaraş, Turkey. International Journal of Osteoarchaeology, 22(6), 694–707. https://doi.org/10.1002/oa.1230 4. Carter, E., Campbell, S. ve Snead, J. E. (1999). Excavations and survey at Domuztepe, 1996. Anatolia Antiqua, 7, 1–17. https://doi.org/10.3406/anata.1999.918 5. Campbell, S., Carter, E., Healey, E., Anderson, S., Kennedy, A. ve Whitcher, S. (1999). Emerging complexity on the Kahramanmaraş Plain, Turkey: The Domuztepe Project, 1995–1997. American Journal of Archaeology, 103(3), 395–418. https://doi.org/10.2307/506968 6. Carter, E., Campbell, S. ve Gauld, S. (2003). Elusive complexity: New data from late Halaf Domuztepe in south central Turkey. Paléorient, 29(2), 117–133. https://doi.org/10.3406/paleo.2003.4768 7. Kansa, S. W., Kennedy, A., Campbell, S. ve Carter, E. (2009). Resource exploitation at Late Neolithic Domuztepe: Faunal and botanical evidence. Current Anthropology, 50(6), 897–914. https://doi.org/10.1086/605910 8. Carter, E. (2010). The glyptic of the Middle-Late Halaf period at Domuztepe, Turkey (ca. 5755–5450 BC). Paléorient, 36(1), 159–177. https://doi.org/10.3406/paleo.2010.5316 9. Kansa, S. W., Gauld, S. C., Campbell, S. ve Carter, E. (2009). Whose bones are those? Preliminary comparative analysis of fragmented human and animal bones in the “Death Pit” at Domuztepe. Anthropozoologica, 44(1), 159–172. https://doi.org/10.5252/az2009n1a7 10. Özgüç, T. (1948). Elbistan Ovası’ndaki tetkik gezileri ve Karahöyük kazısı. Belleten, 12(45), 226–232. 11. Uysal, B. ve Çifçi, A. (2021). Elbistan Karahöyük and Hamzatepe Excavations 2015–2020: A Hittite Settlement and Cemetery in the Elbistan Plain. The Archaeology of Anatolia, IV.